Plantcomplete

VIJ Vijvers

Zelf een vijverfilter maken voor helder water en minder onderhoud

Wil je zelf een vijverfilter bouwen, maar twijfel je tussen een plantenfilter en een filterton? De juiste opbouw hangt vooral af van vissen, voer en vuil, niet alleen van het aantal liters water.

Door Marieke van Dijk · · 5 min leestijd

Tuinvijver met waterplanten, lelies, oeverstenen en een groen vijverfilter naast het water

Een zelfgemaakt vijverfilter kan zwevend vuil uit het water halen en plek bieden aan bacteriën die afvalstoffen afbreken. Die functies vragen om verschillende materialen en onderhoud. Begin daarom niet met een emmer of ton, maar met de vraag wat er in je vijver leeft en welk probleem je wilt oplossen. Daarna kun je het volume schatten, een passend filtertype kiezen en de werking rustig controleren.

Wanneer is zelf een vijverfilter maken zinvol?

Een filter zelf bouwen is vooral logisch als je een eenvoudige, goed bereikbare oplossing wilt die je kunt aanpassen. Het filter kan twee taken combineren: mechanische filtering, waarbij een materiaal vuildeeltjes tegenhoudt, en biologische filtering, waarbij bacteriën op filtermateriaal afvalstoffen helpen verwerken. Een vijverfilter maakt een vijver niet vanzelf helder: te veel vis, voer of bladeren kan de belasting groter maken dan het systeem aankan.

Ook heeft niet elke vijver een filter nodig. Volgens de publicatie Water Gardens van Texas A&M AgriLife Extension kan een vijver met veel planten en een bescheiden aantal vissen zonder extra filtering functioneren als planten, vissen en voedingsstoffen in evenwicht zijn. Dezelfde bron merkt op dat filterbehoefte samenhangt met wat er in de vijver terechtkomt. Kijk dus eerst naar de oorzaak van troebel water of vuil, niet alleen naar de inhoud van de vijver.

Voor een brede aanpak van vijverkeuze en onderhoud kun je ook de basis van een heldere vijver meenemen. Een filter is één onderdeel van het onderhoud, naast planten, visbezetting en het beperken van organisch afval.

Welke criteria bepalen de opbouw?

Breng eerst deze punten in kaart:

  • Vissen en voer: vissen produceren afval; extra voer verhoogt de belasting. Een filter voor een vijver met vissen moet daarom rekening houden met de hoeveelheid voer en niet alleen met het watervolume.
  • Vuilsoort: bladeren en zichtbare deeltjes vragen om een voorfilter dat je makkelijk kunt leeghalen. Opgeloste afvalstoffen vragen om een biologische stap; een spons die vuil opvangt doet dat niet vanzelf voldoende.
  • Waterroute: bepaal waar water wordt aangezogen, hoe het door de filterlagen stroomt en waar het terugkomt. Zorg dat het water niet langs het filtermateriaal heen kan stromen.
  • Bereikbaarheid: je moet vuil kunnen verwijderen en filtermateriaal kunnen controleren zonder de hele installatie uit elkaar te halen.
  • Pomp en leiding: de benodigde pompcapaciteit hangt ook af van de afstand, het hoogteverschil en de weerstand van filter en leidingen. Penn State Extension noemt die factoren bij het kiezen van een pomp voor een vijverfilter; een pompwaarde op de verpakking vertelt dus niet op zichzelf hoeveel water je installatie werkelijk rondstuurt.

Meet voor je begint lengte, breedte en gemiddelde diepte. Bij een rechthoekige vijver is een eerste inhoudsschatting: lengte × breedte × gemiddelde diepte. Een vijver van 2,5 × 1,5 meter met gemiddeld 0,5 meter water bevat volgens die berekening ongeveer 1,875 kubieke meter, oftewel 1.875 liter. Dat is een rekenvoorbeeld, geen filtermaatadvies: een onregelmatige vijver en taluds maken de echte inhoud anders.

Welke zelfbouwoptie past bij jouw vijver?

Een compacte filterton of -bak kan als aparte unit naast de vijver staan. Je kunt daarin een vuilvangende laag vóór het biologische filtermateriaal plaatsen. Een voordeel is dat je de lagen afzonderlijk kunt controleren. Het nadeel is dat de bak, aansluitingen en retourroute ruimte vragen en bereikbaar moeten blijven.

Een filter in de vijver neemt minder plaats ernaast in, maar kan lastiger schoon te maken zijn. Een grind- of plantenfilter gebruikt een bed waar water doorheen stroomt. Texas A&M AgriLife Extension beschrijft als voorbeeld een plantenbassin met een oppervlak van 10% van het vijveroppervlak, waar het water elke 2 tot 4 uur doorheen circuleert. Dat is een ontwerpvoorbeeld uit die publicatie, geen universele norm voor iedere Nederlandse tuinvijver. Voor een vijveroppervlak van 3,75 m² komt 10% rekenkundig neer op 0,375 m² plantenbassin.

Een grof grindbed kan vuil vasthouden en dichtslibben; de bron waarschuwt dat zulke filters daardoor intensief schoonmaakwerk kunnen vragen. Een aparte filterton is doorgaans eenvoudiger toegankelijk, terwijl een plantenfilter tuinruimte en passende planten vraagt. Kies dus op basis van onderhoud en beschikbare ruimte, niet alleen op uiterlijk. Als je de unit uit het zicht wilt plaatsen, houd dan wel ruimte om hem te openen, zoals bij een filter netjes wegwerken.

Hoe bouw je het filter stap voor stap?

  1. Maak een eenvoudig schema. Teken vijver, aanzuigpunt, filter, pomp en retour. Geef aan hoe het water langs de filterlagen stroomt en waar bezinksel kan worden opgevangen.
  2. Kies een stevige bak en veilige materialen. Gebruik een waterbestendige bak die stabiel staat en die je kunt openen. Kies filtermateriaal dat bedoeld is voor contact met vijverwater; vermijd materialen met onbekende coatings of resten van reinigingsmiddelen.
  3. Maak vuilopvang bereikbaar. Plaats de makkelijkst te reinigen laag vóór het biologische materiaal, zodat grove deeltjes daar worden opgevangen. Gebruik geen zo fijne laag dat die meteen dichtloopt.
  4. Laat water gelijkmatig door het medium lopen. Verdeel de inlaat zodat water niet alleen één smal kanaal neemt. Bouw het filter zo dat vuil zich niet ophoopt op een plek die je niet kunt bereiken.
  5. Voorzie een vrije retour naar de vijver. De uitlaat moet zichtbaar en onbelemmerd zijn. Denk bij een plantenfilter ook aan overloop en voorkom dat water ongewenst wegloopt.
  6. Laat de opstelling controleren voordat je haar in gebruik neemt. Houd elektrische aansluitingen uit de buurt van water en laat pomp- en aansluitwerk veilig uitvoeren; deze uitleg geeft geen elektrische montage-instructies.

Hoe controleer je of het filter werkt?

Controleer eerst of de waterstroom stabiel blijft en of de retour niet verstopt raakt. Kijk daarna regelmatig of vuil zich ophoopt in de voorfilterlaag. Een biologisch filter vraagt een geschikt leefoppervlak en watercondities. In Texas A&M AgriLife’s publicatie over siervijvers staat dat bacteriële biofilters het best werken bij een pH van 7 tot 8 en een alkaliniteit van minstens 50 ppm. Dit zijn richtwaarden uit die bron, geen garantie dat elk zelfbouwfilter onder alle omstandigheden goed werkt.

Let op de vissen en het water, en test bij problemen onder meer pH en ammoniak. Dezelfde publicatie legt uit dat ammoniak en nitriet giftig kunnen zijn voor vissen; overvoeren en snel afbrekend organisch materiaal kunnen problemen veroorzaken. Een filter dat nieuw is, kan dus niet meteen alle afval verwerken. Verander niet meerdere onderdelen tegelijk: anders is moeilijk te zien of de verbetering door minder voer, minder vuil of het filter komt.

Maak het filter schoon wanneer de vuilvangende laag verstopt raakt, maar behandel alle biologische media niet als wegwerpbare spons. Een grondige schoonmaak kan ook materiaal verwijderen waarop bacteriën groeien. Hoe je vuil verwijdert zonder de biologische laag onnodig te verstoren, lees je bij het filter zorgvuldig schoonmaken. Noteer wat je hebt veranderd en controleer daarna opnieuw de waterstroom en de vijver. Zo merk je of je filter onderhoud nodig heeft of dat de belasting van de vijver zelf moet worden aangepakt.

Veelgestelde vragen

Kan ik een vijverfilter maken zonder vissen?

Dat kan, maar een filter is niet automatisch nodig. Een vijver met veel planten en weinig vissen kan volgens Texas A&M AgriLife zonder extra filter functioneren als de verhouding tussen planten, vissen en voedingsstoffen in balans blijft. Blijven bladeren en ander grof vuil achter, dan kan een eenvoudige mechanische voorfilter helpen. Kijk eerst of het probleem door bladeren, te veel voer of een overschot aan vissen komt.

Welk filtermateriaal moet ik gebruiken?

Kies materiaal dat water doorlaat en waarop bacteriën zich kunnen vestigen, zoals geschikt kunststof filtermateriaal, schuim of grind. Een grove laag kan grotere deeltjes opvangen; een volgende laag kan meer oppervlak bieden voor bacteriegroei. Gebruik geen materiaal dat stoffen aan het vijverwater kan afgeven. De precieze keuze hangt af van het filterontwerp en de hoeveelheid vuil die je verwacht.

Hoe snel werkt een zelfgemaakt biologisch filter?

Reken niet op direct helder water zodra je het filter aanzet. Het biologische deel moet worden gekoloniseerd door bacteriën en de werking hangt onder meer af van de waterkwaliteit, temperatuur, visbezetting en hoeveelheid voer. Controleer daarom het water en het gedrag van de vissen, en voer niet extra veel omdat het filter nieuw is. Een filter bouwen is geen garantie dat een overbezette vijver gezond blijft.

In de rubriek Vijvers